ATEX, İŞ GÜVENLİĞİ, UYGUNLUK DEĞERLENDİRME

ATEX Nedir? Patlayıcı Ortam ve Ex Ekipman Seçimi Rehberi

Zone sınıflandırmasından ATEX kategorilerine, Ex işaretlemesinden uygunluk değerlendirme modüllerine kadar patlayıcı ortamlarda güvenli ekipman seçimi ve belgelendirmenin tüm adımları.

Deniz Bellek

10 Ağustos 2026

Kimya, boya, tekstil, un ve tahıl, ilaç, petrokimya ve enerji gibi birçok sektörde; yanıcı gaz, buhar, sis veya tozlardan kaynaklanan patlayıcı ortamlar oluşabilir. Bu ortamlarda kullanılacak, sahada sık sık “exproof” olarak da adlandırılan Ex ekipmanın yanlış seçilmesi hem çalışan hem de tesis güvenliği açısından ciddi risk doğurur. Bu yazıda patlayıcı ortamın ne olduğunu, tehlikeli bölgelerin nasıl sınıflandırıldığını, ATEX (2014/34/AB) kapsamında ekipmanın nasıl seçilip belgelendirildiğini ve işverenin yasal yükümlülüklerini adım adım açıklıyoruz.

Özetle3 maddede

Patlayıcı ortam, yanıcı gaz, buhar, sis veya tozun hava ile karıştığı ve tutuşma halinde yanmanın tüm karışıma yayıldığı ortamdır. Bölgeler gazda Zone 0, 1, 2; tozda Zone 20, 21, 22 olarak ayrılır.

Ekipmanın kategorisi ve koruma seviyesi (EPL) bölgeyle uyuşmalı; ürün CE işaretinin yanında Ex işaretlemesi taşımalı ve 2014/34/AB kapsamında uygunluk değerlendirmesinden geçmiş olmalıdır.

İşyeri tarafındaki sorumluluk işverende: riski değerlendirmek, tehlikeli bölgeleri sınıflandırmak ve Patlamadan Korunma Dokümanı’nı hazırlamak.

01Patlayıcı Ortam Nasıl Oluşur?

Bir patlamanın gerçekleşmesi için üç unsurun aynı anda bir araya gelmesi gerekir; bu ilişki “yangın üçgeni” ile açıklanır: yeterli miktarda yanıcı madde (gaz, buhar, sis veya toz), ortamda oksijen (hava) ve bir tutuşma kaynağı. Yanıcı madde havayla belirli bir konsantrasyon aralığında (alt/üst patlama sınırları – LEL/UEL) karıştığında ve yeterli enerjili bir tutuşma kaynağıyla karşılaştığında patlama meydana gelir.

ÜÇ UNSUR BİR ARADA

DOĞRU KARIŞIM ORANINDA

TUTUŞMA KAYNAKLARIElektrikli ekipmandaki kıvılcım · sıcak yüzeyler · statik elektrik · mekanik sürtünme · elektromanyetik dalgalar

Üç unsurdan biri ortadan kaldırıldığında ya da karışım patlama aralığının dışında kaldığında patlama oluşmaz. Ex ekipman, kontrol altına alınabilen tek unsura – tutuşma kaynağına – odaklanır.

Tutuşma kaynakları yalnızca açık alev değildir. Elektrikli ekipmandaki kıvılcım, sıcak yüzeyler, statik elektrik, mekanik sürtünme kıvılcımları, elektromanyetik dalgalar ve hatta uygun olmayan bir el feneri bile tutuşmaya yol açabilir. Bu nedenle patlayıcı ortamlarda kullanılacak her ekipmanın, olası tutuşma kaynaklarını kontrol altında tutacak şekilde tasarlanmış olması gerekir.

Sahada en sık görülen tutuşma senaryoları

Aşağıdaki durumlar tek başına zararsız görünen, ancak yanıcı madde bulunan bir ortamda patlamayla sonuçlanabilen alışkanlıklardır.

01Kıvılcım

Boya kabininde normal el aleti kullanmakÇözücü buharı kabin içinde birikir; matkabın kolektöründeki kıvılcım tutuşmayı başlatır.

02Toz bulutu

Silo ve elevatörde basınçlı hava ile temizlikYerleşmiş un veya şeker tozu havaya kalkar, seyreltik tabaka bir anda patlama aralığına girer.

03Statik elektrik

Akaryakıt dolumunda plastik bidonAkış sırasında biriken statik yük boşalırken kıvılcım çıkar; topraklama yapılmadığı için yük atacak yer bulamaz.

04Sertifikasız cihaz

Ex bölgede telefon veya el feneriSertifikasız cihazın bataryası ve devresi, düşük enerjili görünse de tutuşma için yeterli kıvılcımı verebilir.

05Sıcak yüzey

Tozlu ortamda yüzeyleri süpürmemekEkipman üzerindeki toz tabakası ısı yalıtımı yapar, yüzey sıcaklığı tutuşma sıcaklığının üstüne çıkar.

06Koruma iptali

Muhafazayı çalışırken açmakAlev sızdırmaz muhafazanın koruması yalnızca kapalıyken geçerlidir; enerjili açmak korumayı tümüyle ortadan kaldırır.

02Tehlikeli Bölgelerin (Zone) Sınıflandırılması

Patlayıcı ortam oluşma olasılığı ve süresine göre çalışma alanları tehlikeli bölgeler olarak sınıflandırılır. Gaz, buhar ve sisler için Zone 0-1-2, yanıcı tozlar için Zone 20-21-22 kullanılır. Bölge ne kadar tehlikeliyse, orada kullanılacak ekipmandan beklenen koruma seviyesi de o kadar yüksektir.

Bölge	Ortam	Patlayıcı ortamın bulunma sıklığı
Zone 0	Gaz / buhar / sis	Sürekli, uzun süreli ya da sık olarak mevcut
Zone 1	Gaz / buhar / sis	Normal çalışmada zaman zaman oluşması muhtemel
Zone 2	Gaz / buhar / sis	Normalde beklenmez; olursa kısa sürelidir
Zone 20	Yanıcı toz	Sürekli, uzun süreli ya da sık olarak mevcut
Zone 21	Yanıcı toz	Normal çalışmada zaman zaman oluşması muhtemel
Zone 22	Yanıcı toz	Normalde beklenmez; olursa kısa sürelidir

Bölge sınıflandırması TS EN 60079-10-1 (gaz) ve TS EN 60079-10-2 (toz) standartlarına göre yapılır.

Zone 0 – tank ve kap içiZone 1 – dolum ve tahliye çevresiZone 2 – çevredeki tesis alanı

Akaryakıt dolum tesisinde tipik bölge yerleşimi. Sıvının bulunduğu tank ve tanker içi sürekli patlayıcı ortam olduğu için Zone 0; dolum ağzı, tahliye hattı ve tabanca çevresi normal çalışmada zaman zaman patlayıcı ortam oluştuğu için Zone 1; bunları çevreleyen alan ise yalnızca arıza halinde etkilendiği için Zone 2 olarak sınıflandırılır. Sınır mesafeleri tesise özgü hesapla belirlenir.

03Ekipman Grupları, Kategoriler ve EPL

2014/34/AB ekipmanı iki gruba ayırır: Grup I yer altı maden ocakları ve grizu tehlikesi olan tesisler için; Grup II diğer tüm yüzey sanayileri için kullanılır. Kategori numarasının yanındaki G harfi gaz (Gas), D harfi toz (Dust) ortamını gösterir. Ekipmanın hangi bölgeye girebileceğini Koruma Seviyesi (EPL – Equipment Protection Level) belirler.

Bölge	ATEX Kategorisi	EPL	Koruma Düzeyi
Zone 0	`II 1G`	Ga	Çok yüksek – iki bağımsız arızada dahi güvenli
Zone 1	`II 2G`	Gb	Yüksek – beklenen arızalarda güvenli
Zone 2	`II 3G`	Gc	Normal – normal çalışmada güvenli
Zone 20	`II 1D`	Da	Çok yüksek – toz ortamı için en üst koruma
Zone 21	`II 2D`	Db	Yüksek – toz ortamı
Zone 22	`II 3D`	Dc	Normal – toz ortamı

Önemli kural: aşağı doğru uyumluluk

Daha yüksek kategorideki bir ekipman, daha düşük tehlikeli bir bölgede kullanılabilir; ancak tersi mümkün değildir. Örneğin Zone 0 için sertifikalı bir ekipman (Kat. 1G) Zone 1 ve Zone 2’de de kullanılabilir, fakat Zone 2 ekipmanı Zone 0’a giremez.

04Ex İşaretlemesi Nasıl Okunur?

Patlayıcı ortamda kullanılacak bir ürün, hangi koşullar için uygun olduğunu gösteren standart bir Ex işaretlemesi taşır. Örnek bir işaretlemeyi parça parça çözümleyelim:

CE0359⟨Ex⟩II2GExdIICT4Gb

CEUygunluk işareti: AB Uygunluk Beyanı düzenlendikten sonra iliştirilir

0359Onaylanmış kuruluşun kimlik numarası (D, E, F, C1 veya G kapsamında)

⟨Ex⟩Patlayıcı ortam ekipmanı özel işareti (altıgen içinde Ex)

IIEkipman grubu: madenler dışındaki muhtemel patlayıcı ortamlar

2Ekipman kategorisi: Bölge (Zone) 1 ve 2 için uygun

GOrtam: gaz, buhar veya sis (D tozu gösterir)

ExPatlamaya karşı korumalı ekipman

dKoruma türü: alev sızdırmaz muhafaza (güncel gösterimde db)

IICGaz grubu: örneğin hidrojen ve asetilen

T4Sıcaklık sınıfı: azami yüzey sıcaklığı 135 °C

GbEkipman koruma seviyesi (EPL)

Modül B tek başına ürünün piyasaya arzı için yeterli değildir. Ürün kategorisine göre B+D, B+F, B+C1 veya B+E yollarından biri tamamlanır ya da Modül G birim doğrulaması uygulanır. İlgili süreç tamamlanıp AB Uygunluk Beyanı düzenlendikten sonra CE işareti iliştirilir. CE’nin yanında D, E, F, C1 veya G kapsamında görev alan onaylanmış kuruluşun kimlik numarası yer alır. Modül A’da ise CE, kuruluş numarası olmadan kullanılır.

05Koruma Tipleri

Koruma tipi, ekipmanın tutuşmayı hangi ilkeyle önlediğini gösterir. Alt harfler (a/b/c) koruma seviyesini belirtir: “a” en yüksek, “c” en düşük düzeydir.

Kod	Yöntem	İlke	Tipik bölge
`Ex d/db`	Alev sızdırmaz muhafaza	İç patlamayı muhafazada tutar, dışarı yaymaz	Zone 1
`Ex e/eb`	Artırılmış güvenlik	Kıvılcım/aşırı ısınma riskini tasarımla azaltır	Zone 1
`Ex ia/ib/ic`	Kendinden güvenli	Devre enerjisini tutuşma eşiğinin altında sınırlar	ia:Z0 · ib:Z1 · ic:Z2
`Ex p`	Basınçlandırma	Muhafaza içine temiz gaz basar	Zone 1 / 2
`Ex m`	Kapsülleme	Kıvılcım kaynağını dökme reçineyle sarar	Zone 0/1/2
`Ex n`	Kıvılcımsız	Normal çalışmada tutuşma kaynağı oluşturmaz	Zone 2
`Ex t`	Muhafaza ile toz koruması	Toz girişini ve yüzey sıcaklığını sınırlar	Zone 20/21/22

06Gaz/Toz Grupları ve Sıcaklık Sınıfları

Ekipmanın uygunluğu yalnızca bölgeyle değil, ortamdaki maddenin tutuşma özellikleriyle de belirlenir. İki temel parametre gaz/toz grubu ve sıcaklık sınıfıdır.

Gaz grupları (Grup II)

IIA propan, benzin · IIB etilen · IIC hidrojen, asetilen (en zorlu; IIC alt grupları da kapsar).

Toz grupları (Grup III)

IIIA uçuşan lifler · IIIB iletken olmayan toz · IIIC iletken/metal tozu (en zorlu).

Ekipmanın azami yüzey sıcaklığı, ortamdaki maddenin tutuşma sıcaklığından düşük olmalıdır. Örneğin tutuşma sıcaklığı 150 °C olan bir madde için en fazla T4 (≤135 °C) sınıfı seçilebilir.

T1≤ 450 °C

Metan

T2≤ 300 °C

Etanol

T3≤ 200 °C

Benzin, dizel

T4≤ 135 °C

Dietil eter

T5≤ 100 °C

Nadiren gerekir

T6≤ 85 °C

Karbon disülfür

Renk sıcaklığı gösterir, tehlikeyi değil: T6 en soğuk kalan, dolayısıyla en geniş kullanım alanına sahip sınıftır.

Tozlarda sıcaklık, sınıf yerine doğrudan azami yüzey sıcaklığı olarak (ör. T135 °C) belirtilir.

07ATEXileIECExCoCArasındaki Fark

Uygulamada sık karıştırılan bu iki sistem birbirini tamamlar ancak hukuki nitelikleri farklıdır. Her ikisi de büyük ölçüde aynı IEC 60079 standart ailesine dayanır. Türkiye ve AB pazarına ürün sunmak için ATEX zorunludur; IECEx belgesi ihracatta ek kabul kolaylığı sağlar, ancak ATEX yükümlülüğünün yerine geçmez.

	ATEX (2014/34/AB)	IECEx
Niteliği	Yasal zorunluluk (AB/Türkiye)	Gönüllü uluslararası şema
Coğrafya	AB ve Türkiye pazarı	Uluslararası (katılımcı ülkeler)
İşaret	CE + Ex işaretlemesi	IECEx sertifikası (CoC)

08ATEX (2014/34/AB) Kapsamı ve CE + Ex İşareti

ATEX adını “ATmosphères EXplosibles” ifadesinden alır. Türkiye’de ürün kuralları Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB) ile düzenlenir. Bir ürünün CE işareti taşıyabilmesi için ATEX yükümlülüklerinin de yerine getirilmesi, CE yanında uygun Ex işaretlemesinin ve gerektiğinde onaylanmış kuruluş numarasının bulunması zorunludur. Üreticinin temel yükümlülükleri:

Temel sağlık ve güvenlik gereklerine (Ek II) uygun tasarım ve üretim,
Teknik dosyanın hazırlanması ve muhafaza edilmesi,
Ürün kategorisine uygun uygunluk değerlendirme prosedürünün uygulanması,
AB uygunluk beyanının düzenlenmesi ve CE + Ex işaretlemesinin iliştirilmesi,
Kullanım talimatları ve izlenebilirlik bilgilerinin sağlanması.

09Uygunluk Değerlendirme Modülleri

Uygulanacak prosedür, ekipmanın kategorisine ve türüne (elektrikli/elektriksiz) göre değişir. Risk arttıkça onaylanmış kuruluşun (Notified Body) katılımı da artar.

Kat. 1 (G/D) · Grup I – M1Modül BModül D veya FNB zorunluTip inceleme + üretim gözetimi

Kat. 2 (G/D) · Grup I – M2Modül BModül C1 veya ENB zorunluElektriksiz ekipmanda teknik dosya tevdi

Kat. 3 (G/D)Modül ANB gerekmezÜretici öz beyanı, iç üretim kontrolü

Tüm kategoriler · alternatifModül GNB zorunluHer birim ayrı ayrı doğrulanır

Not: Kategori 3 gaz ekipmanında üretici öz beyanı mümkün olsa da, elektriksiz Kategori 2 ekipmanlarda teknik dosyanın onaylanmış kuruluşa tevdi edilmesi gibi türe özgü kurallar vardır. Uygulanacak modül, ürünün kategorisine ve tipine göre belirlenir.

10Bileşenler, Kablo Rakorları ve Montaj

Ex koruma zinciri yalnızca ana ekipmanla sınırlı değildir. Muhafazaya giren her kablonun geçtiği kablo giriş rakoru (cable gland), kör tapalar ve redüksiyonlar da aynı koruma tipine ve gruba uygun, Ex sertifikalı olmalıdır. Yanlış bir rakor, alev sızdırmaz bir muhafazanın (Ex d) korumasını tümüyle geçersiz kılabilir.

Sık gözden kaçan nokta

Ex d muhafazalarda rakor tipi (bariyerli/dolgu), diş uzunluğu ve kablo çapıyla uyum kritiktir. Ex belgeli bir cihaza sertifikasız rakor takmak montajı uygunsuz hale getirir ve işverenin sorumluluğunu doğurur.

11Muayene ve Bakım (Devam Eden Uygunluk)

Doğru ekipmanın seçilmesi tek başına yeterli değildir; Ex tesisatların çalışma ömrü boyunca korumasını sürdürdüğünden emin olunması gerekir. TS EN 60079-17 kapsamında periyodik muayeneler görsel, yakın ve ayrıntılı olmak üzere üç düzeyde tanımlanır. Devreye alırken ilk muayene yapılır; ardından risk düzeyine göre belirlenen aralıklarla periyodik muayene sürdürülür.

12İşverenin Yükümlülüğü: Patlamadan Korunma Dokümanı

ATEX’in yalnızca ürün tarafı değil, işyeri tarafı da vardır. Türkiye’de Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (1999/92/AT esaslı) uyarınca işveren; patlama risklerini değerlendirmek, tehlikeli bölgeleri (Zone) sınıflandırmak, bu bölgelere uygun kategoride ekipman seçmek ve Patlamadan Korunma Dokümanı’nı (PKD) hazırlayıp güncel tutmakla yükümlüdür.

Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) nedir?

PKD; patlama risklerinin belirlendiğini, tehlikeli bölgelerin sınıflandırıldığını ve gerekli önlemlerin alındığını gösteren yasal bir belgedir. İşyeri değiştiğinde veya yeni bir proses eklendiğinde güncellenmelidir. Doğru ekipman seçimi, PKD’de tanımlanan bölge sınıflandırmasına doğrudan bağlıdır.

13Doğru Ex Ekipman Seçimi: Adım Adım

AOrtamın tanınması

1Ortamın tanımlanmasıGaz/buhar mı, toz mu? Hangi madde ve hangi gaz grubu (IIA/IIB/IIC)?

2Bölgenin belirlenmesiZone 0/1/2 mi, 20/21/22 mi?

BEkipmanın eşleştirilmesi

3Kategori eşleştirmesiBölgeye uygun kategori ve EPL (ör. Zone 1 → 2G / Gb).

4Sıcaklık sınıfının doğrulanmasıYüzey sıcaklığı, maddenin tutuşma sıcaklığının altında olmalı.

5Koruma tipinin seçimiBölge ve ekipman tipine uygun yöntem (Ex d, e, i, p …).

CDoğrulama ve belgeleme

6İşaretlemenin kontrolüCE + Ex, koruma tipi ve gerekiyorsa onaylanmış kuruluş numarası.

7BileşenlerRakor, tapa ve aksesuarlar da Ex sertifikalı ve uyumlu olmalı.

8Belgelerin saklanmasıAB uygunluk beyanı ve talimatlar PKD dosyasıyla birlikte saklanır.

14Sık Yapılan Hatalar

CE’yi yeterli sanmakCE tek başına yeterli değildir; uygun Ex işaretlemesi ve gerektiğinde onaylanmış kuruluş numarası aranmalıdır.

Sıcaklık sınıfını atlamakBölge ve kategori doğru olsa bile, yüzey sıcaklığı maddenin tutuşma sıcaklığının üstündeyse ekipman uygunsuzdur.

Gaz grubunu göz ardı etmekIIB için üretilmiş ekipman, hidrojen (IIC) bulunan bir ortamda kullanılamaz.

Sertifikasız bileşen kullanmakUygunsuz kablo rakoru veya tapa, tüm muhafazanın korumasını geçersiz kılar.

Patlayıcı ortamlarda güvenlik; doğru bölge sınıflandırması, bölgeye uygun kategoride ve doğru işaretlemeye sahip ekipman seçimi ve eksiksiz belgelendirme zincirinin birlikte kurulmasıyla sağlanır. Bu zincirin herhangi bir halkasındaki eksiklik hem yasal uygunsuzluk hem de ciddi güvenlik riski anlamına gelir.

15Sıkça Sorulan Sorular

ATEX belgesi zorunlu mu?

Patlayıcı ortamlarda piyasaya arz edilen ekipman, koruyucu sistem ve bileşenler 2014/34/AB kapsamındaysa uygunluk değerlendirmesinden geçmeleri ve CE ile birlikte Ex işaretlemesi taşımaları zorunludur. Ayrıca işverenin, patlayıcı ortam ihtimali olan işyerleri için Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlaması yasal bir gerekliliktir.

Zone ile ATEX kategorisi arasındaki ilişki nedir?

Zone 0 için Kategori 1G, Zone 1 için 2G, Zone 2 için 3G kullanılır. Tozlarda Zone 20 → 1D, Zone 21 → 2D, Zone 22 → 3D geçerlidir. Daha yüksek kategorideki ekipman daha düşük tehlikeli bölgede kullanılabilir; tersi geçerli değildir.

CE işareti tek başına yeterli mi?

Hayır. Patlayıcı ortam ürünlerinde CE işaretinin yanında uygun Ex işaretlemesi ve gerektiğinde onaylanmış kuruluşun kimlik numarası da bulunmalıdır.

ATEX ile IECEx arasındaki fark nedir?

ATEX, AB ve Türkiye’de yasal olarak zorunlu bir mevzuattır. IECEx ise gönüllü, uluslararası bir sertifikasyon şemasıdır; ikisi de büyük ölçüde aynı IEC 60079 standartlarına dayanır.

Ex db, Ex e, Ex i ne anlama gelir?

Tutuşmayı önleyen koruma yöntemleridir. Ex d/db alev sızdırmaz muhafazayı, Ex e artırılmış güvenliği, Ex i kendinden güvenli devreyi ifade eder.

Sıcaklık sınıfı (T1–T6) nedir?

Ekipmanın ulaşabileceği azami yüzey sıcaklığını gösterir: T1 ≤450°C, T2 ≤300°C, T3 ≤200°C, T4 ≤135°C, T5 ≤100°C, T6 ≤85°C.

EST Teknik Belgelendirme Hizmetleri A.Ş.

TÜRKAK akrediteli (TS EN ISO/IEC 17065) kuruluş olarak patlayıcı ortamlarda kullanılan ekipman ve koruyucu sistemler için ATEX (2014/34/AB) uygunluk değerlendirme ve belgelendirme hizmetleri sunuyoruz.

Teklif Al

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; yasal, teknik danışmanlık veya eğitim hizmeti yerine geçmez.